In het begin en midden van de vorige eeuw was een katholiek iemand die zijn ‘plichten’ vervulde. Hij bezocht trouw de Heilige Mis en andere godsdienstoefeningen, hield zijn Pasen, ging voor grote feestdagen biechten, onderhield verschillende devoties en nam de vasten- en onthoudingswetten in acht. Hij was katholiek georganiseerd, stemde op de katholieke lijst, liet zijn kinderen dopen en stuurde hen naar een katholieke school. Daarnaast was hij lid van diverse broederschappen en nam hij deel aan één of meerdere bedevaarten, bijvoorbeeld naar Den Briel, Kevelaer, Ulicoten, Meersel-Dreef, Scherpenheuvel, Hakendover, Wittem, Elshout, 's-Hertogenbosch of Smakt. Zo kende Vlijmen van 1939 tot 2004 de bedevaart naar Smakt, een buurtschap bij Venray, op initiatief van Jaantje van Oijen-Vranken.

Door Bart Beaard

Bedevaartplaats Smakt

Smakt is de enige bedevaartplaats in Nederland die is gewijd aan de verering van Sint Jozef. De oorsprong gaat terug tot het einde van de 17e eeuw, toen pastoor Mathias Roebroek er de Sint-Jozefkapel liet bouwen. Tijdens en na de Tachtigjarige Oorlog zochten katholieken in deze streek een plaats om in het geheim hun geloof te belijden. In de kapel werd een beeld van Sint Jozef geplaatst. Al spoedig ontstond de reputatie dat mensen op voorspraak van Sint Jozef bijzondere gunsten en genezingen ontvingen. In de loop van de 18e eeuw ontwikkelde de Jozefverering zich verder en begon de kapel bedevaartgangers aan te trekken. Vanaf 1887 groeide Smakt uit tot een belangrijk bedevaartsoord. Nog altijd trekt de Sint-Jozefkapel veel bezoekers. Behalve als patroon van een zalige dood en van het christelijk gezin, wordt Jozef door jongeren aangeroepen als patroon van een gelukkige levensstaat. Jaarlijks komen nog vele pelgrims naar Smakt, vooral rond 19 maart (feestdag van Sint Jozef) en 1 mei (Sint Jozef Arbeider).

Het Sint Jozefbeeld in de kerk met het onderschrift: ’65 jaar trok er een bedevaart vanuit Vlijmen naar Smakt, 1939-2004’. (foto: Bart Beaard)

Oprichting in Vlijmen

In 1938 ging Jaantje van Oijen-Vranken, na enkele jaren ernstig ziek te zijn geweest, uit dankbaarheid voor haar genezing met haar gezin op bedevaart. De keuze viel op Smakt, de enige bedevaartplaats in Nederland die aan Sint Jozef is gewijd, patroon van onder anderen timmerlieden. Passend, want haar man Jos van Oijen was timmerman. Ook hadden ze een artikel over Sint Jozef gelezen en zich daardoor geroepen voelden om op bedevaart te gaan naar Smakt. Zij reisden per taxi van Hannes van den Bosch.

Na deze bedevaart nam Jaantje het initiatief om in Vlijmen een Broederschap op te richten met als doel jaarlijks een bedevaart naar Smakt te organiseren. Dit gebeurde met goedkeuring en medewerking van pastoor J.F. Werneri OPraem (toevoeging bij Norbertijnen), die tevens het eerste lid werd. In overleg met rector Wonders, parochiepriester in Smakt, werd afgesproken dat de bedevaart zou plaatsvinden op de eerste of tweede dinsdag in mei. In Smakt was dan een priester beschikbaar voor de H. Mis, de processie en het Lof.

Broederschap

Pelgrims die deelnamen aan de bedevaart waren lid van de Broederschap, die geleid werd door een Broedermeester of Hoofd-Zelatrice. Een zelatrice is een actief vrijwilligster die zich inzet voor een broederschap of voor de parochie. Vanaf de oprichting tot haar overlijden in 1952 vervulde Jaantje van Oijen deze taak; daarna nam haar dochter Diny van de Weijenberg–van Oijen het over. De Hoofd Zelatrice organiseerde en leidde de bedevaart, zorgde voor oproepen in de krant en coördineerde de werkzaamheden van de zelatrices, die bij de leden de jaarcontributie van fl. 0,25 ophaalden. Tijdens de reis werd voorgelezen, gebeden en gezongen onder leiding van een geestelijke, bijvoorbeeld een kapelaan of een pater van Onsenoort. Daarbij werd gebruikgemaakt van het ‘Handboekje voor de processie van Vlijmen en omstreken naar Smakt’.

Rijksmonument 3733, Sint Jozefkapel te Smakt. (bron: Wikipedia)

Het vervoer

Aanvankelijk reisde men vanaf het Vlijmense treinstation naar Den Bosch en dan per trein via Eindhoven en Venray naar Vierlingsbeek. Vanaf station Vierlingsbeek gingen de pelgrims te voet naar Smakt. Op 17 september 1944 werd het station in Vlijmen door Engelse jagers beschoten en sindsdien is er met de trein geen personenvervoer meer geweest. Enkele jaren ging de reis met paard en wagens van Martinus van Bijnen, bijgenaamd ‘De Vloei’, naar het station in ’s-Hertogenbosch. Hij onderhield met zijn huifkar een lijndienst, de zogenoemde Boschkar. Vanaf 1950 ging het vervoer met een of twee autobussen van ALAD, het Vlijmense touringcarbedrijf J. Kivits & Zn. en later met KRAS.

Smakt

In Smakt volgden de pelgrims een vast programma: een Heilige Mis, opgedragen door een plaatselijke geestelijke, een processie en het Lof. Tijdens de processie droegen vier pelgrims het baldakijn, waaronder de priester met de monstrans liep, waarin zich het Allerheiligste bevond. Het Lof is een katholieke gebedsdienst met zang, waarbij het Allerheiligste (het Lichaam van Christus in de vorm van de hostie) aanbeden wordt. Het Lof werd in de kapel gehouden, waar nadien voldoende tijd was om intenties af te geven of een kaars op te steken. Ook was er nog tijd voor een bezoek aan de winkels met religieuze artikelen, een café of een wandeling. Toen men per autobus reisde, werd soms aansluitend vrije tijd doorgebracht in het winkelcentrum van Venray, Nijmegen of Eindhoven.

Het einde in 2004

In de jaren negentig nam de belangstelling geleidelijk af, onder meer door de hoge leeftijd van de resterende leden en de ontkerkelijking. Uiteindelijk werd besloten de bedevaart te beëindigen. Op 4 mei 2004 vond de laatste, tevens 65ste, bedevaart plaats. Ter herinnering daaraan werd in Smakt bij het beeld van Sint Jozef een boeket met 65 rozen geplaatst. Als blijvende herinnering werd vanuit Smakt een beeld van Sint Jozef meegebracht, dat een ereplaats kreeg in de kerk van Vlijmen. Het herinnert eraan dat gedurende 65 jaar pelgrims uit Vlijmen naar het genadeoord van Sint Jozef in Smakt trokken.

Op de R.K. begraafplaats van Vlijmen bevindt zich het graf van Jaantje van Oijen-Vranken met de volgende inscripties: IN PACE, ONZE LIEVE VROUW EN MOEDER, MARIA A. VRANKEN *28 DEC. 1892 - †22 JAN. 1952, ECHTGEN. VAN ADRIANUS VAN OIJEN *22 NOV. 1887 – †21 JUN. 1971. De steen is ontworpen en vervaardigd door Haarsteegs beeldhouwer Willem van Bokhoven†.

Een uitgebreider verhaal over de achtergrond van deze bedevaart is geschreven door Miriam van Hove-Van de Weijenberg. Een digitaal exemplaar is verkrijgbaar via: miriamvh15@mail.com.