Tussen 1894 en 1928 was Mr. A.E.J. baron Van Voorst tot Voorst Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant. Een van zijn taken was het regelmatig bezoeken van alle gemeenten in de provincie. Van die werkbezoeken hield hij nauwkeurig verslag bij.
Door Bert Meijs
Bevolking en gevolgen van de Maasmondwerken
Op 5 oktober 1900 werd de gemeente Heesbeen bezocht, waar op het raadhuis te Genderen het college van burgemeester en wethouders bijeen was. De drie kernen telden destijds ieder een verschillend aantal inwoners: Heesbeen ongeveer 120, Genderen circa 620 en Eethen rond de 280. Terwijl het inwonertal van Eethen en Genderen redelijk stabiel bleef, liep dat van Heesbeen terug. Deze afname werd toegeschreven aan de voltooiing van de werkzaamheden aan de Maasmond, waardoor arbeiders die daar werkzaam waren, naar elders vertrokken.
De haven van Genderen als economische impuls
De gemeente had het aan burgemeester Boll te danken dat Genderen over een haven beschikte. Aanvankelijk wees Rijkswaterstaat een verzoek hiervoor af, maar nadat werd gewezen op het verlies van een eerdere haven aan het Oude Maasje bij Gansoijen, ging men alsnog akkoord. Deze haven bleek van groot belang: er vestigden zich onder meer een hooipers en een steenkolenhandel, en zij diende voor de aan- en afvoer van landbouwproducten zoals bieten en pulp.
Eethen, Kerk Hervormde Gemeente. (foto: Salha)
Huwelijken, bestuur en doorbreken van de ‘familieregering’
In 1899 werden acht huwelijken voltrokken. Volgens burgemeester en wethouders was het uitzonderlijk dat huwelijken onder druk tot stand kwamen. De gemiddelde huwelijksleeftijd van vrouwen lag rond de 25 à 26 jaar, wat aangeeft dat men doorgaans niet op zeer jonge leeftijd trouwde.
Binnen de gemeenteraad woonden de meeste leden in Genderen en Eethen; slechts één raadslid kwam uit Heesbeen. Een opvallende ontwikkeling was de doorbraak van de zogeheten ‘familieregering’. Voorheen had de familie Branderhorst veel invloed: meerdere familieleden bekleedden bestuursfuncties en raadsleden zouden vooraf instructies bij hen ophalen. De verkiezingen van 1899 maakten hier een einde aan. Nieuwe raadsleden traden aan, onder wie wethouder Brune, die zich vanuit een carrière als sleper had opgewerkt tot gemeentebestuurder. Deze veranderingen verliepen zonder noemenswaardige spanningen en zonder dat er drank werd geschonken bij verkiezingen, al werden kiezers wel per rijtuig vervoerd.
Onderwijs, waterbeheer en begraafplaats
Met de invoering van de leerplicht hoefde de gemeente geen extra school te bouwen; een nieuwe school in Eethen werd in november 1900 in gebruik genomen. Het onderhoud van waterleidingen lag bij de polders, die ook de administratie daarvan bijhielden. De algemene begraafplaats in Eethen fungeerde feitelijk als begraafplaats voor de hervormde gemeenschap van Genderen, nadat de oude begraafplaats daar was gesloten.
Armenzorg en gezondheid
In de gemeente werd nauwelijks armoede geleden. De instellingen van weldadigheid beschikten over voldoende middelen, waardoor de gemeente zelf niet hoefde bij te springen. In Heesbeen waren zelfs tijdelijk geen armen om te ondersteunen. De verschillende armbesturen werkten goed samen en overlegden maandelijks. Ook de geneeskundige zorg voor armen verliep naar tevredenheid, zonder formele afspraken maar zonder klachten.
Vertrek van gezinnen en functioneren van de veldwachter
In 1900 vertrokken enkele arbeidersgezinnen naar Amerika en de Haarlemmermeer. Dit gebeurde niet uit armoede, maar om andere persoonlijke redenen. De veldwachter, die een bescheiden salaris ontving, werd geprezen om zijn gedrag en betrouwbaarheid. Opvallend was verder dat er in Heesbeen geen oud archief aanwezig was.
Ontwikkelingen rond 1904
Bij een volgend bezoek op 27 mei 1904 werd opnieuw gesproken met het gemeentebestuur en enkele raadsleden. De gemeentesecretaris en voormalig wethouder Brune was inmiddels naar Transvaal (Zuid-Afrika) vertrokken. Zijn loopbaan had hem langs verschillende gemeenten gevoerd voordat hij deze stap zette.
De gezondheidscommissie drong aan op verbetering van de drinkwatervoorziening, hoewel uit cijfers bleek dat Heesbeen juist een zeer gunstig sterftecijfer had. Toch zag men geen aanleiding om direct maatregelen te nemen. De medische zorg werd verzorgd door artsen uit omliggende plaatsen, die per bezoek werden betaald.
Economie en onderwijs
De gemeente bezat geen noemenswaardige eigendommen en had die ook nooit gehad. Het schoolverzuim was gering en van herhalingsonderwijs werd weinig gebruikgemaakt. In 1903 deden 123 schepen de haven van Genderen aan, wat het belang ervan nogmaals onderstreepte.
Tijdens dit bezoek kwam vooral de mogelijke herindeling van gemeenten ter sprake, mede door de verlegging van de Maasmond. Er bestond brede steun voor een samenvoeging van Meeuwen met Eethen en Drongelen, omdat deze dorpen economisch sterk met elkaar verbonden waren. Ook in Meeuwen zelf zou hiervoor draagvlak bestaan, mede vanwege de lagere bestuurskosten.
Verbeteringen en veranderingen rond 1908
Op 30 maart 1908 werd de gemeente opnieuw bezocht. De secretarie en raadszaal waren inmiddels verplaatst naar de woning van burgemeester Brune in Genderen, wat als een duidelijke verbetering werd gezien. De inrichting maakte het mogelijk de secretarie via een aparte ingang te betreden.
De oude veldwachter was ontslagen wegens onvoldoende functioneren en vervangen door een nieuwe kracht, over wie men zeer tevreden was. De gemeente investeerde in de drinkwatervoorziening door een tweede put te slaan, nadat de eerste weliswaar goed water leverde, maar te veel ijzer bevatte.
De haven van Genderen bleef intensief gebruikt en werd als zeer waardevol beschouwd. Bij verkiezingen werd nog steeds geen gebruik gemaakt van drank, al werd er volgens sommigen wel geld ingezet.
Gemeentelijke eigendommen en lokale kwesties
De toren van de kerk in Eethen stond op naam van de gemeente, maar het onderhoud werd feitelijk door de kerk verzorgd. De kosten werden deels gedekt uit de opbrengst van landbouwgrond, die anders onder de inwoners werd verdeeld. Deze regeling had tot spanningen geleid, maar die werden tijdig opgelost.
Binnen het bestuur bleven familiebanden een rol spelen, aangezien meerdere functies nog steeds door leden van de familie Branderhorst werden vervuld.
Brandweer en onderwijs
De gemeente wist een tweedehands brandspuit aan te schaffen, waarmee de brandveiligheid werd verbeterd. Er waren plannen om ook voor andere dorpen dergelijke voorzieningen te treffen. In Heesbeen bleef echter een schoolgebouw bestaan dat niet aan de eisen voldeed. Men wachtte op een definitieve grenswijziging om deze situatie te verbeteren.
De verslagen uit deze periode geven een beeld van een kleine, landelijke gemeente in ontwikkeling, waarin economische vooruitgang, bestuurlijke veranderingen en sociale stabiliteit hand in hand gingen.