Veel toeristen, die Heusden-vesting bezoeken, raken door de aanduiding ‘Oudheusden’ in verwarring. Vaak wordt vergeten dat het dorp ouder is dan de vesting. Bijna was de naam Oudheusden rond 1976 veranderd in ‘Nieuwenroy’. Door verzet van de bewoners is het zover niet gekomen.

Door Hans van den Eeden

Oudheusden heeft een inspirende historie. Veel straatnamen herinneren hier aan en veel locaties verwijzen, zoals de ‘Westakker’, hier naar. De historie en positie van Oudheusden wordt gevoed door verschillende invalshoeken. Het gaat hierbij om onder andere religieuze, bestuurlijke en landschappelijke aspecten. Verder om de relatie tussen de vesting Heusden en Oudheusden. Het dorp vormde in de negentiende eeuw met het veel grotere Elshout en het gehucht Hulten de gemeente Oudheusden. Rond 1900 telde Oudheusden amper tweehonderd inwoners. Dit in tegenstelling tot Elshout met zevenhonderd inwoners. Het gemeentehuis werd in 1855 in Elshout gebouwd. In het kader van de gemeentelijke herindeling is de gemeente Oudheusden in 1935 opgeheven. Oudheusden is oorspronkelijk een nederzetting aan een vroegere loop van het Oude Maasje. Oudheusden is ouder dan Heusden. In Oudheusden stond een uit de 12e eeuw daterende parochiekerk. Deze fungeerde ook voor de inwoners uit Elshout. In 1579 is deze kerk door de geuzen platgebrand. Deze parochie zou één van de oudste parochies van Noord-Brabant zijn. De kerk kreeg Johannes Evangelist als patroonheilige. In de herfst van 1202 vond bij Oudheusden een slag plaats. Hierbij werd Graaf Dirk VII door Hertog Hendrik I van Brabant gevangen genomen. Sinds 1285 werd de parochie bediend vanuit de nabijgelegen abdij van Berne.

Kerkje Oudheusden. (bron: Salha)

Nieuwenroy

Er hebben in Oudheusden drie kastelen gestaan. Dat is voltooid verleden tijd. Eén van deze kastelen is in 1589 door de Spanjaarden verwoest. Daarna is het opnieuw opgebouwd totdat het eind van de 18de eeuw opnieuw verloren ging. Een katholieke kerk is in de eerste helft van de 17de eeuw van de katholieken ‘afgenomen’. In Oudheusden was vroeger een klooster van de cisterciënsers op Mariëndonk, dat in 1459 is gesticht. In 1577 volgde een samengaan met het klooster Mariënkroon in Heusden. Ook bestond in Oudheusden kasteel Nieuwenroy. Hier woonden de heren van de Heerlijkheid Oudheusden, Elshout en Hulten. In museum het Gouverneurshuis zijn nog wanddecoraties uit het voormalige kasteel te bewonderen. Als reflex op het verleden is er een woonkasteel gebouwd. Tot 1954 heeft bij het voormalige kasteel een poortgebouw gestaan, dat dateerde uit 1688. In dit Poortgebouw is Jos de Hart (1947) geboren. Hij was één van de acht kinderen die op deze bijzondere locatie het levenslicht zag.

Castellum anno 2025. (foto: Hans van den Eeden)

Bedstee

“Mijn ouders zijn in de oorlogstijd getrouwd Het wonen in het poortgebouw van het kasteel was eenvoudig maar goed te doen. Het complex was ongeveer veertig meter lang en 8 meter breed. Naast een woonkamer was er een opkamer en een meidenkamer. Ook sliepen we in een bedstee. We speelden vaak rond de voormalige slotgracht. In het Oude Maasje, dat pal achter het kasteel liep, heb ik leren zwemmen. In de winter kon je er heerlijk schaatsen. We hadden 1 hectare grond, hielden enkele beesten en verbouwden er groente. Tijdens de oorlogsjaren stond de woonwagen van de familie Geven bij het voormalige kasteel. De stenen van het kasteel zijn in het kader van de restauratie van de vesting hergebruikt. Met een grote groep mensen zijn deze stenen toen afgebikt. Jammer, dat het markante kasteelgebouw er niet meer staat”, aldus Jos de Hart, tijdens een interview met uw journalist. Bijzonder is dat het huidige Castellum verwijst naar kasteel Nieuwenroy. Dit kasteel heeft op de locatie van de voormalige basisschool Nieuwenroy gestaan. In het kader van het uitbreidingsplan aan de oostzijde van Oudheusden kwamen in 1972 de restanten van het kasteel bloot te liggen. Ondanks de aanvang van de restauratie van de vesting was er van alertheid bij de verantwoordelijke instanties geen sprake. Een gevolg was dat er een groot aantal amateurgravers zich over de restanten ontfermden. “Tijdens het graafwerk werd 50 vierkante meter fundering blootgelegd en verwijderd. Verder kwamen er historische aardewerkscherven, pijpenkopjes, tinnen lepels, munten, musketkogels en tegels tevoorschijn”, aldus Anton van der Lee, van de Heemkundekring Onsenoort. Anno 2025 is Oudheusden een dorp in ontwikkeling.

Met dank aan het BHIC en SALHA.