Het had weinig gescheeld of de Heusdense grachten waren na de Tweede Wereldoorlog gedempt. Verder zouden de vesting en Oudheusden ‘verrijkt’ zijn met flats. Door ingrijpen van de Rijksdienst voor Monumentenzorg is het nooit zover gekomen.

Door Hans van den Eeden

In wezen is Oudheusden een optelsom van ‘subwijkjes’. Allen hebben een eigen sfeer en eigenheid. Veel bewoners hebben wortels in de vesting. Vaak betrokken ze op jonge leeftijd, bij trouwen of samenwonen, trots hun nieuwe woning. Velen wisselden hun vervallen tochtige woning in Heusden voor een doorzonwoning in Oudheusden. Er zijn ook mensen uit andere plaatsen of het verre buitenland, die in deze kern wonen. Deze mix van achtergronden en temperament maakt Oudheusden tot een bijzondere kern. Op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling, voorzieningen en leefbaarheid lagen en liggen er grote uitdagingen. Het had weinig gescheeld of Heusden-vesting en Oudheusden hadden er na de Tweede Wereldoorlog totaal anders uitgezien. Om de ontwikkelingen beter te begrijpen gaan we terug naar de periode pal na de Tweede Wereldoorlog. Het is de periode van wederopbouw. Veel huizen in de vesting zijn verwoest en onbewoonbaar. De vraag naar goede betaalbare woningen is enorm. Dit wordt versterkt door de geboortegolf. De Scheepswerf en het conservenbedrijf groeien als kool. Ook de roep om arbeidskrachten is groot. Daarvoor worden arbeidsmigranten ofwel gastarbeiders naar Heusden ‘gehaald.’ Het gaat hierbij om onder andere Turken en Marokkanen. Eerst komen de mannen. Later volgt gezinshereniging. Ook ruim tachtig Joegoslavische meisjes gaan aan de slag bij het conservenbedrijf Jonker Fris.

Wapen van Amsterdam

Zij worden in hotel ‘Het Wapen van Amsterdam’ in de Wijksestraat gehuisvest. De vesting is arm en verpauperd. Dat was voor de Tweede Oorlog ook al het geval. Om Heusden een nieuwe impuls te geven is er een breed gedragen politiek ‘lobby draagvlak’ om de wallen de grachten ‘in te schuiven’. Kortom: te dempen. Wethouder De Haan, tevens eigenaar van de scheepswerf, is de drijvende kracht achter dit plan. Het idee is om in en buiten de vesting en Oudheusden hoge flats en nieuwe huizen te bouwen. De eerste kleine flats verschijnen in de Pelsestraat en de Molenstraat. Deze staan er nog steeds en zijn in de rondleidingen van toeristen opgenomen. De historische Waterloop De Demer zal volgens plan dan de rand van het centrum van Heusden worden. Van daaruit kan Heusden zich, omringd met de gedempte grachten zich verder ontwikkelen. De verpieterde Heusdense middenstand en de gemeenteraad omarmen royaal het plan.

Het tragische verhaal is bekend. In november 1944 wordt tijdens de nadagen van de Tweede Wereldoorlog het Heusdense stadhuis opgeblazen. Ook is de vesting verpieterd, huizen staan op instorten en zijn verwaarloosd. Het nieuwe stadhuis wordt in 1955 door Koningin Juliana feestelijk geopend. Namens de gemeenteraad houdt nestor J. Roza, in aanwezigheid van Koningin Juliana en de autoriteiten, een warm pleidooi voor het dempen van de grachten.

Slikken

Daardoor kunnen huizen en flats in Heusden tot diep in Oudheusden worden gebouwd. Een warm applaus van de gemeenteraad volgt. Zeer fel tegen het plan is de nieuwe Rijksdienst voor Monumentenzorg. Met overtuiging maken zij zich sterk voor de restauratie als ‘Nationaal Monument’ van de vesting. Voor de Heusdense gemeenteraad en de Scheepwerf en het Conservenbedrijf is deze tik op de vingers even slikken. Het gemeentebestuur moet nagels bijten omdat hun beslissing volgens de Rijksoverheid geen enkele kwaliteit heeft. Door de Rijksoverheid worden royale middelen voor de restauratie als nationaal project beschikbaar gesteld. De dringende vraag naar veel woningen blijft. Als antwoord hierop komt nieuwbouw in het historische ‘dorp’ Oudheusden. Daar worden in een rap tempo nieuwe huizen voor Heusdenaren gebouwd. Dat betekent dat kinderen van Heusdenaren een huis in Oudheusden kopen of huren. Anno 2025 wonen nog veel kinderen van vestingbewoners in Oudheusden. Ook worden er aantrekkelijke mogelijkheden beschikbaar gesteld om een eigen huis te kopen en te huren. Werknemers die bij de scheepswerf of het conservenbedrijf als gastarbeider werken gaan massaal in Oudheusden wonen. Als ondersteuning wordt een, nog steeds bestaand, multicultureel centrum geopend, Speciaal voor kinderen uit andere culturen worden op de Openbare Basisschool Nieuwenroy vier ‘welkomstklassen’ opgezet. Het is de verdienste van directeur Henk Dame dat dit vorm en inhoud krijgt. Langzaam ontwikkelt Oudheusden zich door uitbreidingen. Voor de restauratie wordt in 1966 de 28-jarige burgemeester Gerard Scholten (1933-2020) als jongste burgemeester van Nederland benoemd. Als ‘restauratieburgemeester’ is hij met flair de drijvende kracht van de restauratie.