Heusden-vesting is omgeven met ongeveer zes kilometer vestingwallen. Het is een bijzonder gebied om tijdens de vakantie een wandeling te maken om te genieten van de natuur.

Tekst en foto’s door Hans van den Eeden

Wie Heusen-vesting bezoekt kan en mag niet om de stadswallen heen. Immers, deze vestingwerken maken een wezenlijk onderdeel uit van Heusden. Het aardige is dat de bezoeker een wandeling van een uur over deze vestingwerken kan maken. We beginnen de wandeling vanaf Heemtuin ‘De Meulenwerf’ nabij de Stadshaven. Verder vervolgen we via de Herptse Poort onze weg via de Herptse weg naar de wallen. Het is een tocht die weer nabij de Stadshaven eindigt. Op verschillende niveaus kan er worden gewandeld. Dit van hoog tot laag, met mooie vergezichten tot aan de stadsgracht. Het is ook een uitdaging voor fotografen om hier mooie plaatjes te ‘schieten’. Door een wandeling over de wallen heeft men een goed uitzicht over de bastions. Dit zijn vijfhoekige ‘uitbouwen’ van de vestingwallen. Dankzij deze bastions kon vroeger de naderende vijand worden bestreden. Ze luisteren naar verschillende namen: Noorder-, Wester- en Zuiderbolwerk, Hoorn, Nassau, Hollandia en Vlammenburg. De vier eilandjes, ofwel ‘Ravelijnen’, in de gracht vormen een belangrijk onderdeel van de vestingwerken. Ze hebben de vorm van een driehoek of een halve maan. In het verleden konden strategisch, via geheime doorwaadbare plaatsen, de Ravelijnen worden bereikt.

Doorgangen

Onder de wallen bevinden zich doorgangen die tijdens de wandeling in het oog springen. In 1821 werd de vesting opgeheven. Tot aan de restauratie hadden de wallen de functie van agrarisch gebied. Veel stadsboeren maakten daar gebruik van. De huidige vestingwallen zijn exact gereconstrueerd volgens de kaart van de cartograaf Joan Blaeu uit 1649. De stadswallen hadden eerder een functie als militair verdedigingswerk. Hierbij was het belangrijk dat de verdedigers het voorterrein goed moesten kunnen overzien. Volgens de stichting Menno van Coehoorn was er toen van plantengroei geen sprake. Om de oevers van de gracht te beschermen werden verschillende planten gekoesterd. Het ging hierbij om het lies- en rietgras, gele lis, zeggesoorten en de grote egelskop. Er is meer te ontdekken. Het had weinig gescheeld of na de Tweede Wereldoorlog waren de grachten gedempt en de stadswallen verdwenen. In het kader van de uitbreiding besloot de gemeenteraad dat er flats moesten komen. Door het terechte ingrijpen van de net opgerichte Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed is het nooit zover gekomen.

Biodiversiteit

Wie verder mijmert, ziet dat voor een deel de wallen zijn gemaaid. Al werkende en zoekende ontwikkelde de gemeente een beleid over het onderhoud van de wallen. Het is onder de inwoners van de vesting een ‘levend thema’. Zo werden bemesting en onkruidbestrijding afgeschaft. Het resultaat is dat de variatie aan plantensoorten en de biodiversiteit enorm is toegenomen. Ook graasden er tot enkele jaren geleden een periode schapen op de wallen. In het kader van het blauw-tong virus zijn deze schapen verdwenen. Nu kan dit via inentingen voorkomen worden. In Heusden wordt gepleit om op kleine schaal opnieuw de schapen op de wallen te laten grazen. De gevarieerde kwaliteit van de grondsoorten, die gebruikt zijn om de wallen in de jaren zeventig op te werpen, hebben grote invloed op de vegetatie. De begroeiing op plaatsen waar zware klei is gebruikt is uitbundiger. Uit onderzoek blijkt, dat het aanwezige liesgras de Tachtigjarige Oorlog overleefde. Bijzonder is de groei van de wettelijk beschermde Vogelmelk. Ook het opkomen van de gegroefde veldsla is zeldzaam. Op de wallen komen we ook kaasjeskruid, boterbloem en de scherpe boterbloem tegen.

Berenklauw

Ook zijn bekende bloemen, zoals het Jacob kruiskruid en de berenklauw royaal uitbundig vertegenwoordigd. Bij de restauratie volgde beplanting van linden op de wallen. Deze houtsoort leent zich net als iepen uitstekend voor het maken van geweerkolven en wagenwielen. Op de bankjes kan men uitrusten en kan de picknicktrommel uit de rugzak worden gehaald. Ook enkele kanonnen herinneren aan het militair verleden. Als er sneeuw ligt zijn ook de wallen erg populair bij de jeugd. Dit om met een slee naar beneden te ‘glijden’. Als het flink gevroren heeft kan men op de grachten schaatsen. Ook worden de wallen regelmatig gebruikt voor presentaties van onder andere kunstobjecten. Verder wordt er gevliegerd. Met als doel via een stappenteller tienduizend stappen te halen, zijn de wallen bij uitstek geschikt. Dit om zowel sportiviteit als onthaasten te combineren. Kortom: een bezoek aan de wallen is de moeite waard. En daarna lonkt een welverdiend ijsje.

Met dank aan de Stichting Lyra