In de bibliotheek in Oudheusden is vanaf vandaag een expositie over de Bergsche Maas te zien. Naast het verleden wordt ingezoomd op de actualiteit. Op een educatieve wijze is deze expositie door de Heemkundekring Onsenoort vorm gegeven.

Door Hans van den Eeden

We gaan terug in de tijd naar 18 augustus 1904. Op deze dag valt het regenwater met bakken uit de hemel. De stormachtige wind giert over het rivierenlandschap. Duizenden mensen schuilen in Heusden onder paraplu’s. Deze mensen zien hoe in de verte het schip ‘De Krayenhoff’ met de jonge koningin Wilhelmina en Prins Hendrik aan komen varen. Veel gejuich klinkt als het koninklijk paar de Nieuwe Maasmond in Heusden formeel komt openen. Een gedenksteen aan de Stadshaven in de vesting, gemetseld aan de achterzijde van het Commiezenhuis, herinnert nog aan deze gebeurtenis. Aanvankelijk was deze steen aan de achterzijde van de Visbank geplaatst. Toen er van de restauratie van de vesting nog geen sprake was werd de Stadshaven gedempt. Het plein werd, gevoed door de historie natuurlijk omgedoopt tot Wilhelminaplein. Het gejuich in 1904 komt, samen met de regen en de storm, niet zomaar uit de lucht vallen. Anno 2026 galmt het gejuich in Heusden en omgeving nog na. Dit blijkt uit de expositie van de Heemkundevereniging Onsenoort in de bibliotheek in Oudheusden. Op educatieve wijze wordt de bezoeker meegenomen waarom deze nieuwe rivier tussen 1888 en 1904 is gegraven. Maar ook waarom de beheersing van het water een actueel thema is. De expositie wordt ondersteund met fraai beeldmateriaal. Het is de verdienste van Ad Hartjens en Gien van Wijk die deze expositie vorm en inhoud hebben gegeven.

Scheepvaart

Ruim honderdtwintig jaar geleden werd de Bergsche Maas gegraven. Aanleiding was de scheiding tussen Maas en Waal. Dit om de bevolking te beschermen tegen overstromingen. Het was luitenant-generaal baron Krayenhoff die in 1823 als eerste het idee opperde om de Maas en de Waal te scheiden.

Oude Maasje in Oudheusden: verbinding tussen verleden en heden. (foto: Hans van den Eeden)

Het rivierengebied werd in de 18e en 19e eeuw herhaaldelijk getroffen door zware overstromingen. De dijkdoorbraak bij Nieuwkuijk in december 1880 vormde het kantelpunt. Dit leidde tot de Maasmondwet van 1883, die moest zorgen voor een veilige waterafvoer. Onder leiding van ir. Cornelis Lely werd een compleet nieuwe rivier gegraven, samen met sluizen, bruggen, gemalen en kanalen, zoals het Drongelens kanaal. Het project betekende een grote verbetering voor de veiligheid en veranderde het landschap blijvend. De expositie laat ook zien hoe de Maas tegenwoordig functioneert. Dit als een belangrijke route voor de scheepvaart. Verder als bron voor drinkwater en als gebied waar natuur en recreatie samenkomen. Op een toegankelijke wijze maakt de bezoeker kennis met een belangrijk deel van de ‘waterhistorie’ van de streek. De tentoonstelling vertelt hoe het rivierengebied in de 18e en 19e eeuw herhaaldelijk werd getroffen door zware overstromingen. Het project betekende een grote verbetering voor de veiligheid en veranderde het landschap blijvend. Anno 2026 groeit het bewustzijn over nut en noodzaak om niet weg te kijken. Feit is dat door klimaatverandering de zeespiegel de komende jaren geleidelijk zal stijgen.

Waterhistorie

Als er meer regen valt wordt het weer onstuimiger en zal de rivierafvoer toenemen. Zo is vanaf 1953, na de watersnood, de zee lange tijd als grootste bedreiging van overstromingen gezien. Sinds de extreem hoge waterstanden wordt het gevaar van het water, dat de ‘achterdeur’ van de grote rivieren is, steeds meer onderkend. Dat betekent, dat de overheid terughoudend is om vergunningen voor het bouwen van woningen en gebouwen op uiterwaarden en kwetsbare gebieden te verlenen. De expositie laat ook zien hoe de Maas tegenwoordig functioneert: als belangrijke route voor scheepvaart, als bron voor drinkwater en als een gebied waar natuur en recreatie samenkomen.

Tijdens de expositie wordt een relatie tussen verleden en heden gelegd. Zo wordt aandacht gevraagd voor het economisch belang van de binnenvaart. Verder voor zowel ruimtelijke als economische ontwikkelingen. Belangrijk hierbij is de actualiteit rond aandacht voor de natuur, zoals de ‘grensmaas’. Ook wordt ingezoomd op de gevolgen van droogte. Toerisme, ontspanning en recreatie prikkelen de fantasie. Immers, menig Heusdenaar springt op de fiets en geniet van fietstochtjes langs de Bergsche Maas. De vergezichten over het rivierenlandschap zijn inspirerend. Ook wordt via watersport de Bergsche Maas verkend. Hierbij versterkt de beleving de historie.

Tot en met 18 maart is deze expositie over het Graven van de Bergsche Maas in de Bibliotheek van Oudheusden te bezoeken.