In Oudheusden ‘staan’ een serie opmerkelijke ‘behangsel-schilderijen’ uit ongeveer 1750. De objecten met formidabele afmetingen zijn afkomstig uit het voormalige Kasteel Nieuwenroy in Oudheusden. Het gaat om een cultuurhistorische reflex op het verleden.

Door Hans van den Eeden

In de meubelzaak Schreuder in Oudheusden staan achterin de zaak drie levensgrote kunstwerken. Met afmetingen van ruim 5 x 4 meter en 4 x 4 meter dienden deze als wandversiering. Het zijn jachttaferelen geschilderd op fijn jute. De schilderijen, ook wel ‘behangsels’ genoemd, zijn afkomstig uit het voormalige kasteel Nieuwenroy in Oudheusden. Ze zouden uit omstreeks 1750 dateren. Na 1851 werd een deel van het kasteel afgebroken. Alleen het poortgebouw bleef staan. De schilderstukken moesten een andere bestemming krijgen. Het was arts Oerlemans die zich het lot van deze cultuurhistorische objecten aantrok. Daartoe werden deze schilderstukken op zijn woonadres, Wijksestraat 20, opgehangen. Een ander deel van de schilderijen ging naar de Botermarkt waar apotheker Stal woonde. De familie Schreuder zelf woonde vanaf 1947, na koop, in het monumentale pand aan de Wijksestraat 20 in de vesting. Veel oudere Heusdenaren herinneren zich deze ‘behangsels’ en kochten daar hun meubels. Daar sierden de schilderijen de wanden. Behalve jachttaferelen ging het om edellieden met getrokken zwaarden, paarden en opvallend veel dieren. De familie Schreuders had in de Wijksestraat een grote meubelzaak. Toen de Schreuders bij de restauratie in 1976 naar Oudheusden vertrokken verkochten zij het pand in de vesting aan de gemeente Heusden. Dit ook met de vraag of de gemeente Heusden de grote schilderijen wilde overnemen. Dat ging niet door. Toen zijn drie grote schilderijen en drie kleinere schilderijen uit de vestiging naar de winkel van Schreuders in Den Bosch gegaan.

Kwaliteit

De grote objecten hebben afmetingen van 12.5 meter breed en 3 meter hoog. Wat er met de doeken van het pand Botermarkt is gebeurd is moeilijk te achterhalen. Een is bij een particulier aan de Breestraat beland. De kwaliteit van de doeken wisselt. De meeste doeken zijn redelijk geconserveerd. Andere doeken hebben een wisselende kwaliteit. Ook is er sprake van waterschade en is er schade door een granaatinslag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een van de kleinere ‘behangsels’ wordt permanent in Museum het Gouverneurshuis geëxposeerd. Het is in bruikleen gegeven door de familie Schreuders. Volgens het Noord-Brabants Museum werden deze schilderijen rond 1750 met name in Amsterdam veelvuldig als muurdecoratie gemaakt. In Noord-Brabant bestond hiervan geen traditie. Daarom is er zeker sprake van een grote verrassing. Het is belangrijk om op het gebied van cultuurhistorie nader onderzoek over de herkomst en de betekenis hiervan te doen. Verder zou de inzet moeten zijn om deze ‘behangsels’ te verwerven en te restaureren. Hoewel de kunstwerken niet gesigneerd zijn, zijn er duidelijke invloeden van de Franse schilder Jean-Baptiste Oudry (1686-1755). Hij werkte aan het hof van Lodewijk XV. Oudry is vooral bekend om zijn grote jachttaferelen. En die komen nauwkeurig overeen met deze schilderijen. Als ondergrond werd meestal linnen en fijne jute gebruikt. Behangsels waren een vorm van interieurkunst die rond 1750 vooral in landhuizen en Amsterdamse prominente grachtenpanden werden aangebracht. Meestal bestonden ze uit vier kamerhoge schilderijen, vaak gewijd aan de vier jaargetijden.

Nieuwenroy

Maar ook buitenlandse landschapen, klassieke, mythische en idyllische thema’s waren in trek. De schilderijen uit kasteel Nieuwenroy in Oudheusden hebben in tegenstelling tot Noord-Nederland een Frans karakter, maar vertonen ook kenmerken van de Vlaamse school. De verschillende landschappen zijn opgebouwd volgens een duidelijk plan en schema. Voorgrond, midden en achtergrond hebben een eigen plan en schema. Of Oudry zelf in Oudheusden is geweest is niet bekend. Waarschijnlijk zijn de taferelen gemaakt door een team schilders, ieder gespecialiseerd in bepaalde onderwerpen. Dit kon uiteenlopen van dieren, mensen tot luchten. Waarom in Zuid-Nederland alleen in Heusden ‘zoiets’ bestond, kan te maken hebben met het feit dat Heusden een typische Hollandse stad was. In Amsterdam waren destijds vele ‘decoratieschilders’, met honderden medewerkers actief. Vast staat, dat de ‘behangselschilderijen’ een cultuurhistorische waarde hebben. Dat geldt niet op de laatste plaats voor Oudheusden, maar in ieder geval voor Zuid-Nederland. Bijzonder is dat er in Heusden-vesting meer huizen zijn waar decoratieschilders actief waren. Het verwijst naar een bijzonder verleden. Het is belangrijk dat met name de gemeente Heusden dit verleden moet koesteren. Immers, kasteel Nieuwenroy kan en mag niet vergeten worden. De restanten van het kasteel zijn weliswaar verdwenen. Maar, dat geldt niet voor de ‘behangselkunstwerken’.