Schuttersgilden staan onder bescherming van beschermheiligen. Velen zijn genoemd naar heldhaftige mannen en vrouwen. Iedere beschermheilige en de gilden hebben een eigen verhaal. Dit bleek donderdagavond 15 oktober tijdens de boeiende lezing van Charles Caspers in het Gouverneurshuis in Heusden.

Door Hans van den Eeden

Heusden kon de afgelopen maanden niet om de Brabantse Schuttersgilden heen. Tijdens een boeiende expositie met het thema ‘Brabantse Gildeschatten’ werd ingegaan op de geschiedenis van zaken van de gilden. Dit werd met tal van activiteiten ondersteund. Tot en met 25 oktober is de expositie in museum het Gouverneurshuis te bezoeken.

Schuttersgilden zijn een icoon van de Brabantse identiteit. De vaak eeuwenoude tradities rond de gilden hebben een grote variëteit aan attributen opgeleverd, zoals koningsschilden, vaandels, trommen, wapens en oorkonden. De expositie ‘Vergeten Brabantse Gildeschatten’ toonde bijzondere voorwerpen. Deze waren in de loop van de tijd vaak uit het bezit van de gilden verdwenen. Deze objecten bevinden zich nu bij musea, archieven en andere erfgoedinstellingen. Verder bij kerken, gemeentehuizen of bij particulieren. In veel gevallen waren ze aan het zicht van het grote publiek onttrokken. Aan de hand van deze schatten vestigde de expositie de aandacht op het ontstaan en de ontwikkeling van de Brabantse gilden. Dit door de eeuwen heen. Verder gesitueerd binnen de grotere religieuze en sociaal-maatschappelijke context.

St. Jorisgilde

De expositie in museum Het Gouverneurshuis trok veel belangstellenden naar de vesting. Voor Heusden was en is het Heusdense Sint-Jorisgilde uit de veertiende eeuw belangrijk. Het is een van de oudste schuttersgilden in Nederland. De opheffing van dit gilde in 1905 leidde landelijk tot veel rumoer toen de bezittingen verkocht dreigden te worden. Dat kon ternauwernood worden voorkomen. Daardoor kunnen de objecten, zoals een eeuwenoude drinkhoorn en een groot aantal hoofdmanpenningen, tegenwoordig in het museum in Heusden bewonderd worden. Daarnaast worden in deze expositie objecten getoond die afkomstig zijn uit vrijwel geheel Brabant. Het zijn bruiklenen uit onder meer musea uit Bergen op Zoom, Breda, ’s-Hertogenbosch, Roosendaal, Schijndel en Uden.

Schutttersgildes laten van zich horen. (foto: Hans van den Eeden)

Heilige held

Tijdens de tentoonstelling werden ook andere activiteiten gehouden, zoals lezingen, jeugdeducatie, workshops en demonstraties. Een bezoek aan Kunstkabinet Het Blaauw Laaken en een stadswandeling met gids. Er werden ook vier gratis lezingen georganiseerd. Op donderdagavond 15 oktober hield Charles Caspers de laatste en boeiende lezing over de patroonheiligen, die verbonden zijn aan de schuttersgilden. Hij ondersteunde zijn lezing met fraai historisch beeldmateriaal. Charles Caspers vertelde, dat schuttersgilden vroeger een rol vervulden bij de verdediging van de stad. Daarbij vroegen ze om voorspraak van een spraakmakende en tot de verbeelding sprekende beschermheilige. Dit was in de visies van de gildes nodig voor het krijgen van Goddelijke bijstand. Belangrijk hierbij waren en zijn de ‘heilige martelaren’. Door hun geloof werden ze tijdens vervolgingen om het leven gebracht. De legendarische verhalen van deze heiligen werden langer, aangedikt en steeds dramatischer. Hun wonderen werden uitvergroot en hierbij is de historische betrouwbaarheid verdwenen. Een verschil is de middeleeuwse ‘noodheilige’, zoals de heilige Blasius, de beschermheilige van het Gilde in Heusden vesting. Zo werd men beschermd door de heilige Blasius via de zegen tegen keelpijn. Ook buiten tijden van gevaar waren schuttersgilden en hun schutspatronen onafscheidelijk. Zo scharen alle gildeleden zich achter het vaandel, waarop de eigen ‘heilige held’ is afgebeeld.

Schijnheiligen

Charles Caspers ging in zijn betoog nader in op de vraag: aan welke heiligen moest hierbij gedacht worden. Dat zijn zowel mannen als vrouwen. Belangrijk hierbij was dat ze een relatie met het beroep van de gildeleden moesten hebben. Een ander voorbeeld hierbij is St. Joris die de draak versloeg. In andere gevallen omdat hun marteldood in verband kon worden gebracht met projectielen. In weer andere gevallen kunnen we geen pijl trekken op de relatie tussen een heilige en een schuttersgilde, bijvoorbeeld bij de heilige Barbara. Uit alles blijkt, dat feiten en veronderstellingen op gespannen voet met elkaar staan. Zo verwijzen veel verhalen van beschermheiligen naar legendes. Een voorbeeld is de legende van St. Joris. Dat geldt ook voor St. Nicolaas, die door het Vaticaan als heilige is geschrapt. Tijdens de presentatie bleek, dat veel schuttersgilden uit middeleeuwse broederschappen zijn voortgekomen. Ook waren en zijn er nauwe banden met de roomse kerk. Ook wordt van gildes, op basis van reglementen, verwacht aanwezig te zijn bij kerkelijke vieringen. Vaak worden belangrijke gebeurtenissen, zoals de begrafenissen door de gilden begeleid. Vast staat, dat de rituele band met de kerk belangrijk is. Kortom: de expositie in het Gouverneurshuis is en was een groot succes.