Zaterdag 11 april kon Heusden niet om de vele honderden gildebroeders en zusters uit heel Noord-Brabant heen. Aanleiding was de opening van de expositie ‘Vergeten Brabantse Gildeschatten’ door Ina Adema, commissaris van de Koning, in de Catharijnekerk.
Door Hans van den Eeden
Vanaf de Steenweg in Oudheusden liepen de gildebroeders en -zusters met kleurrijke vanen en kostuums naar hartje vesting. Het tempo werd met tromgeroffel aangegeven. De zon weerkaatste het vele zilver op de historische kostuums. Het einddoel was de Grote of Catharijnekerk. Daar vertelde ‘dagvoorzitter’ Ton Biemans dat het belangrijk is om immaterieel erfgoed te koesteren. Dat geldt niet op de laatste plaats voor de ruim tweehonderd gildes die Noord-Brabant rijk is. Daarna vertelde Tony Vaessen gedreven over zijn initiatief voor deze Gildedag en de expositie in het Gouverneurshuis. “Het is een vorm van cultureel erfgoed met een lange traditie. Saamhorigheid, respect en vriendschap zijn daarbij van belang”, hield de markante Vaessen de aanwezigen voor. Daarna waren er mooie woorden van Lilian Grootswagers, voorzitter van de stichting Brabantse Hoeders. Hildo van Engen, bestuurslid van Het Gouverneurshuis, ging nader in op de bewogen historie van het Heusdense St. Jorisgilde. Deze geschiedenis van het gilde gaat terug naar de veertiende eeuw. Het is daarmee een van de oudste schuttersgilden van Nederland. Een gildekastje uit de zestiende eeuw, een fraaie drinkhoorn en een groot aantal hoofdmanpenningen bevinden zich onder andere in museum ‘Het Gouverneurshuis’.
Tromgeroffel. (foto: Hans van den Eeden)
Commissaris
De Commissaris van de Koning Ina Adema ging uitvoerig en gedreven in op de betekenis van de Brabantse schuttersgildes en haar schatten. “Gildeschatten lopen uiteen van schutterskragen, koningsschilden, vaandels, trommen, bogen en buksen. Maar ook: medaillons, hoofdmanpenningen en rituele voorwerpen. Achter al die spullen gaat een grote wereld schuil. De vaandels zijn letterlijk het gezicht van een gemeenschap. De koningsschilden en het prijzenzilver tonen de trots en het prestige van het gilde. De bogen en buksen herinneren aan een periode waarin gildeleden kerk en samenleving moesten beschermen. De hoofdmanpenningen en medaillons laten zien hoe zorgvuldig rollen en functies werden bewaard en doorgegeven. De trommen en vendels geven ritme, beweging en herkenbaarheid. Deze objecten zijn tastbare dragers van waarden die nog steeds belangrijk zijn: trouw, eer, verantwoordelijkheid en onderlinge verbondenheid. Een ander verhaal licht ik uit omdat één van mijn voorgangers, baron Van Voorst tot Voorst, er in zijn dagboek over schreef. Hij maakte verslagen van al zijn ambtsbezoeken aan gemeenten in Brabant en vertelde onverbloemd wat hij aantrof. We gaan terug naar 1905. Het Sint Jorisgilde van Heusden werd opgeheven. De vijf laatste leden, onder wie toenmalig burgemeester Honcoop van Heusden, besloten de hele gilde-inboedel te verkopen aan een Amsterdamse antiquair. Dit liep uiteen van zilverwerk, vaandels, bekers tot wapens. Tot onverwachte redders opdoken: een groep Leidse studenten. Gehuld in 17e eeuwse kostuums voeren zij per boot naar Heusden. Daar droegen zij een manifest op. Het is zoals we dat in Brabant zeggen: ze maakten een béétje stampij. Burgemeester Honcoop was daar niet blij mee. Hoe dan ook, het gilde werd opgeheven, maar de Leidse studenten kregen hun zin: Heusden hield zijn gildeschatten. Vandaag kunt u ze zien: glanzend, hersteld en hun geschiedenis vermeld. Want achter elk object zit een verhaal. En achter elk verhaal een gemeenschap. Dat maakt deze voorwerpen méér dan museumstukken. Want schuttersgilden, en de objecten die daaraan verbonden zijn, zijn geen stofnesten uit het verleden. Want tradities groeien alleen als je ze levend houdt”, aldus Adema.
Boerendans in de Gouverneurstuin. (foto: Hans van den Eeden)
St. Blasius
Om 12.00 uur vertrokken de gildes in een kleurrijke optocht naar de zonnige tuin van het Gouverneurshuis. Daar vormden de gildebroeders en -zusters een kleurrijke erehaag voor mevrouw Adema. Aan deze activiteit werd ook deelgenomen door de gildes uit de kernen van de gemeente Heusden. In de fraaie tuin van het Gouverneurshuis was het een gezellig samenzijn. Dit werd met ‘Gildedansen’ en gratis Brabantse worstenbrood ondersteund. Net als in de Catharijnekerk was er waardering voor muzikale presentaties van Mireille Vaessen en Sam Paternak. Zo zongen velen het lied ‘Hier ben ik thuis’ van de Brabantse troubadour Gerard van Maasakkers vol herkenning mee. Een bezoek aan de expositie ‘Vergeten Gildeschatten’ in het Gouverneurshuis is meer dan bijzonder. Ook de vele rondleidingen in de vesting voor de bezoekers waren populair. Daar werd ook stilgestaan bij de locatie van het voormalige St. Jorisgilde aan de Putterstraat. In Kunstkabinet Het Blaauw Laaken is tevens een expositie over het Heusdense St. Blasius gilde te bezoeken. Daarbij wordt stilgestaan bij de kunstenaar en beschermheer van het St. Blasius gilde: Kees Bol (1916-2009). Ook is werk van de overleden gildebroeders, tevens kunstenaars uit de Engstraat, Henri Bol (1945-2000) en collega Elmar Gille (1947-2015) te bewonderen. De komende maanden staat er nog een grote variatie aan educatieve activiteiten tot eind oktober op het programma.