Wie de vesting van Heusden nadert, kan niet om de schoorsteen heen die ooit bij de conservenfabriek hoorde. In 2008 sloot deze fabriek (na bijna 100 jaar) zijn deuren. Machines vielen stil, de aan- en afrijdende vrachtwagens met groente en fruit behoorden plotseling tot het verleden. Veel werknemers gingen een onzekere toekomst tegemoet. Met het boek De Jonker Fris Ingeblikt in de hand maken we een reis naar het verleden.

Door Henk Poelakker, met dank aan Bert Kops

Onverwacht visite?

Het lijkt zo eenvoudig: wat vruchten en een lekkere saus in een blik en klaar is de vlaaivulling. Jonker Fris werd er wereldberoemd mee. De werkelijkheid rondom de ontwikkeling van die overheerlijke vlaaivulling blijkt echter een traject van vallen en opstaan. Directeur Louis bracht het recept mee vanuit een Amerikaanse fabriek met de naam Michigan Fruit Canners. Eenmaal terug in Heusden begint het in het laboratorium met proeven, proberen, bijstellen, opnieuw proeven, ruiken enz. Een pannetje met vlaaivulling in het labo is nog iets anders dan een mega ketel met vulling in de fabriek. Het blijkt nog een hele uitdaging om de kersen en de saus gelijkmatig in het blik te krijgen. Thuisbakkers houden er niet van dat alle kersen onderin zitten en het geopende blik alleen saus lijkt te bevatten. Al worstelend en proberend komt het moment dichterbij dat de vlaaivulling in meerdere varianten in de markt kan worden gezet. Acteur André van den Heuvel prijst in een reclamespotje die overheerlijke vlaaivulling aan met zijn overtuigende zuidelijke tongval. Al snel heeft menig gezin een vlaaibodem plus een blik vlaaivulling in huis. Onverwacht bezoek? De Heusdense vlaai is supersnel gemaakt en dat smaakt me dan toch lekker!

Zacht fruit

De bakermat van jam ligt aan de overkant van de Noordzee. Dat kunnen wij ook, moet Jonker Fris gedacht hebben. Zacht fruit werd massaal ingekocht: aardbeien, rode bessen, kersen, frambozen en zwarte bessen. Het grootste deel van het verse fruit werd tot moes gestampt (ook wel pulp genaamd) en werd in houten vaten van meer dan 200 liter bewaard tot in de wintermaanden. In die maanden was er nauwelijks aanvoer van verse groeten en fruit en was er voldoende tijd om jam in diverse kwaliteitsklassen te maken. De vaten werden in de jaren zeventig langzaam maar zeker vervangen door kunststof vaten met een inhoud van 70 liter. Na de periode van pulp in vaten stapte men over naar het invriezen van fruit.

Kritische winkels

Grote afnemers van de producten van Jonker Fris waren Albert Heijn en Spar. Vooral AH was kritisch: beslist geen conserveringsmiddelen of kleurstoffen. De blikken moesten van de grootste Nederlandse winkelketen altijd goed gevuld zijn. De Jonker kreeg er een broertje bij namelijk Fruitje Fris dat stond voor lightproducten als halvajams. In de jaren negentig stopte het bedrijf met het maken van jam mede omdat Nederlands fruit te duur werd ten opzichte van producten uit landen als Polen en Roemenië.