Nadat de Catharijnekerk in de nacht van 4 op 5 november 1944 door Duitse springladingen was opgeblazen, begon in januari 1952 de restauratie en wederopbouw van het kerkgebouw. De werkzaamheden stonden onder leiding van architect Ferd. B. Jantzen uit Amsterdam, die hiervoor was aangewezen door de Rijksdienst voor Monumentenzorg. De toenmalige materiaalschaarste en de omvangrijke kosten van de restauratie en reconstructie van het verwoeste westelijke deel van de kerk maakten het onmogelijk de toren in zijn oorspronkelijke vorm te herbouwen. Daarom werd gekozen voor een bescheidener oplossing: de bouw van een klokkentoren op de nok van het kerkdak, een zogenoemde dakruiter. Dit artikel gaat over deze dakruiter, waarin de uit 1412 daterende kerkklok Catharina een nieuwe plaats kreeg.

Door Bart Beaard

ChatGPT

Het is mij niet gelukt het bouwdossier met de tekeningen en overige gegevens van de dakruiter te achterhalen. Dat bracht mij op het idee om ChatGPT hiervoor te raadplegen. Met een zorgvuldig geformuleerde vraag vroeg ik om informatie over de constructie van de dakruiter. Binnen enkele seconden ontving ik een goed opgebouwd verhaal, compleet met een overzicht van de geraadpleegde bronnen.

Aan het einde van het antwoord werd bovendien vermeld dat ook een bouwtekening kon worden gegenereerd. Dat leek veelbelovend. Even later verscheen inderdaad een fraaie doorsnedentekening, voorzien van positienummers en bijbehorende legenda. Bij nadere bestudering bleek echter dat de tekening op tal van punten sterk afweek van de werkelijke opbouw van de dakruiter en van de geplaatste klokkenstoel. De conclusie is dan ook duidelijk: ChatGPT kan een waardevol hulpmiddel zijn om snel aanvullende informatie te verkrijgen of ideeën op te doen, maar de uitkomsten moeten altijd kritisch worden beoordeeld en aan betrouwbare bronnen worden getoetst.

Opbouw van de dakruiter

De dakruiter staat op het zadeldak van het middenschip, precies op het snijpunt van de noklijnen van het middenschip en het noordtransept. Dit punt wordt viering genoemd. Vanuit de kap van het middenschip is de dakruiter bereikbaar voor inspectie en onderhoud van de klokkenstoel. De dakruiter bestaat uit de hoofdonderdelen: dakvoet, lantaarn, torenspits en klok.

Dakvoet

Deze bestaat uit een achtzijdige houten draagconstructie, die met stalen ankers stevig is verankerd aan de kapconstructie van het middenschip. De buitenzijde is bekleed met leien.

Lantaarn

Dit vormt het open middendeel van de dakruiter en zorgt voor een optimale verspreiding van het geluid van de luidklok. De grotendeels met lood bekleedde achtzijdige houtconstructie bestaat uit kolommen, waarop getoogde bovendorpels rusten. Tussen de kolommen bevinden zich balustrades met een leuning en vijf balusters. Op de vloer van de lantaarn staat de klokkenstoel met de luidklok.

Torenspits

Achtkantig van vorm, ingesnoerd en met leien gedekt. Aan de oostzijde bevinden zich een rij klimhaken en een dakluik voor het onderhoud. Boven op de toren staan achtereenvolgens een bol, een Latijns kruis en een met bladgoud vergulde torenhaan en met de volgende symboliek: De toren rijst op uit de aarde, de bol verbeeldt de wereld en het kruis wijst naar de hemel. Samen drukken zij de verbinding uit tussen het aardse en het goddelijke. De haan roept op tot waakzaamheid en bekering. Tegelijk fungeert hij als windwijzer.

Klok

In 1412 werd de klok gegoten door een (verder onbekende) Bossche klokkengieter. De klok heeft een diameter van 88 centimeter en draagt het ingegoten (vertaalde) opschrift: ‘Ik heet Katrina. In het jaar des Heren 1412.’ Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de klok in 1943 door de Duitse bezetter uit de, later verwoeste, kerktoren geroofd. Na de oorlog keerde de klok terug en kreeg een plaats in de dakruiter. De klok hangt in een draaibare klokkenstoel, waarbij de klepel tegen de klok slaat. Het luiden wordt tegenwoordig elektronisch aangestuurd.