In de Baardwijkse Overlaat, tussen Waalwijk en Drunen, werkt de provincie Noord-Brabant aan een nieuwe snelfietsroute richting ’s-Hertogenbosch: de F59. Hier verrijst straks een moderne fietsbrug . De brug krijgt een eigen fundament en sluit hiermee prachtig aan bij de historische, meer dan honderd jaar oude pijlers.

Oude brugpijlers uit de tijd van het Halvezolenlijntje komen daarbij opnieuw tevoorschijn. Tot voor kort lagen ze onder het zand en wist niemand hoeveel er nog van bewaard was. Het Halvezolenlijntje dankt zijn naam aan de schoenenindustrie die de Langstraat groot maakte. Via deze spoorlijn vervoerden fabrikanten uit Waalwijk en omgeving hun halffabricaten (de ‘halvezolen), naar de rest van het land. Toen de lijn zijn functie verloor, verdween ook de brug onder een laag zand. Tot de geschiedenis hier nu weer zichtbaar wordt.

Licht en transparant

Wat hier ontstaat, is geen gewone brug. De nieuwe fietsbrug bouwt voort op het verleden, maar blijft er bewust van los. “Het idee is altijd geweest om een duidelijke scheiding te maken tussen oud en nieuw”, vertelt architect Ronald Rozemeijer van ipv Delft. De architectonische visie voor het ontwerp van de fietsbrug is ‘De overlaat opnieuw beleven’. “Deze visie is vertaald naar een zo licht en transparant mogelijke brug. Zo biedt hij optimaal zicht op de Overlaat en zweeft als het ware boven de geschiedenis.”

Wie straks over de brug fietst, beweegt letterlijk over het verleden heen. De nieuwe constructie komt net boven de monumentale pijlers te liggen en raakt ze zo min mogelijk. Geen zware, gesloten brug, maar een open en rank ontwerp waarin het landschap zichtbaar blijft. Juist die afstand maakt het ontwerp krachtig: het laat zien wat er was, zonder het te willen nabootsen.

Impressie van de nieuwe situatie. (foto: ipv Delft)

Blik op het verleden

Die transparantie is onder andere gerealiseerd door de leuning uit te voeren met RVS gaas. Rozemeijer: “Zo blijft het landschap zichtbaar. Dat maakt de ervaring veel sterker.” Ook in de materiaalkeuze blijft de brug ingetogen. Geen opvallende kleur of decoratie, maar een sobere, functionele uitstraling. “We hebben het heel basic gehouden,” aldus de architect. “Geen versiering, geen nadruk. Alles is in dienst van het landschap en de historie.”

Niet reconstrueren, maar respecteren

De historische pijlers vormen het hart van het ontwerp, maar worden niet volledig herbouwd. In plaats daarvan kiezen ontwerpers en uitvoerders voor een zorgvuldige balans: behouden waar het kan, aanvullen waar het moet. “Eigenlijk willen we zo min mogelijk toevoegen aan de bestaande pijlers”, legt Rozemeijer uit. “Maar om de brug goed te kunnen dragen, heb je wel een stevig en vlak steunpunt nodig. Op die plekken vullen we het aan met nieuw metselwerk.” Die hybride aanpak (een combinatie van oud en nieuw) zorgt ervoor dat de oorspronkelijke structuur herkenbaar blijft, terwijl de brug voldoet aan de eisen van deze tijd.

Steen voor steen

Voor het herstel van de pijlers schakelde de aannemerscombinatie van de provincie een gespecialiseerd restauratiebedrijf in. Aannemingsbedrijf Nico de Bont B.V. herstelt het metsel- en voegwerk en het natuursteen met grote precisie. “Wij bewaken het monumentale aanzicht”, zegt projectleider Syquin van den Berg. “De historische onderdelen van de brug komen als ruïnes tevoorschijn na het uitgraven uit de oude dijk. Ook de andere brugpijlers krijgen een opfrisbeurt. Beschadigde, afgebrokkelde of missende delen bouwen we zorgvuldig weer op, met respect voor wat er nog staat. Behoud gaat daarbij voor vernieuwen. Waar de hoofdaannemer betonwerk toepast, werken wij dit af met metselwerk, zodat oud en nieuw op elkaar aansluiten. Daarbij kijken we heel precies naar vorm, verband en materiaalgebruik. Onze vakmensen selecteren stenen die qua kleur, formaat en textuur passen bij het oorspronkelijke metselwerk. Vervolgens bouwen we de ontbrekende stukken laag voor laag weer op, totdat de pijler zijn samenhang en kracht terugkrijgt. En oud en nieuw weer één geheel worden.”

Wilma Dirken, gedeputeerde Ruimte van de provincie Noord-Brabant: "De Baardwijkse Overlaat vertelt een belangrijk verhaal over de geschiedenis van de Langstraat. Met deze brug maken we dat verhaal weer zichtbaar én geven we het een nieuwe betekenis. We herstellen waardevol erfgoed waar dat kan en voegen tegelijk een veilige fietsverbinding toe voor de toekomst. Juist die combinatie van behouden en vernieuwen maakt dit project zo bijzonder."

Landschap weer open

De brug is slechts één onderdeel van een grotere transformatie. Waar het gebied lange tijd werd doorsneden door een dijk, opent het landschap zich weer. Er ontstaat ruimte voor water, natuur en zichtlijnen. Landschapsarchitecten, aannemers en erfgoedexperts werken hierbij samen aan zogenoemde verrijkingsmaatregelen: ingrepen die het gebied niet alleen herstellen, maar ook beleefbaar maken. Informatiepunten helpen straks om het verhaal van de plek te vertellen. “Om het cultuurhistorische verhaal weer leesbaar en tastbaar te maken, hebben we verschillende ingrepen toegevoegd”, aldus Rozemeijer. “Straks kun je hier langs de pijlers wandelen en zie je de oude betonstroken weer terug. Met waterpartijen brengen we ook de oude functie van het gebied weer tot leven.”

Wilma Dirken, gedeputeerde Ruimte voor de provincie Noord-Brabant: "De Baardwijkse Overlaat vertelt een belangrijk verhaal over de geschiedenis van de Langstraat. Met deze brug maken we dat verhaal weer zichtbaar én geven we het een nieuwe betekenis. We herstellen waardevol erfgoed waar dat kan en voegen tegelijk een veilige fietsverbinding toe voor de toekomst. Juist die combinatie van behouden en vernieuwen maakt dit project zo bijzonder."

Impressie van de nieuwe snelfietsroute en fietsbrug die GOL realiseert.

Waarom wordt de spoordijk afgegraven?

De ingreep is niet alleen nodig voor de nieuwe fietsverbinding, maar herstelt ook de balans in het gebied. Over een lengte van zo’n 200 meter verdwijnt de spoordijk, zodat de Baardwijkse Overlaat weer open wordt. Daarmee krijgt het landschap zijn oorspronkelijke functie deels terug: ruimte bieden aan water. De maatregel maakt onderdeel uit van de Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat (GOL) en compenseert de impact van nieuwe infrastructuur elders in het gebied. Zo keert niet alleen de openheid terug, maar ook een stuk geschiedenis.