Vrijheid en ongebondenheid zit in de genen van Heusdenaren. Dit wordt gevoed door de erfenis en bevlogenheid van de Heusdense patriot Johannes Conradus de Kock. Zijn geboortehuis ‘De Republiek’ aan de Hoogstraat 4 herinnert aan de Franse periode.

Door Hans van den Eeden

Wie door Heusden wandelt mag niet om de betekenis van uithangborden heen. Onze democratie hebben we voor een belangrijk deel aan de in het pand Hoogstraat 4 geboren De Kock (1756-1794) te danken. De vrijheidshoed verwijst daarnaar. De bevlogen patriot De Kock, geboren in een Heusdense welgestelde familie. Zijn vader Govert de Kock, was president-burgemeester. Door onderzoek van historicus Joost Rosendaal en de Heusdense stichting Lyra valt veel over de (voor) Franse periode te leren. Johannes De Kock studeerde in Leiden rechten. Tijdens zijn studie maakt hij kennis met denkbeelden van de Verlichting. Deze denkers zetten zich af tegen een autoritaire samenleving. Terug in Heusden wil en kan hij niet om de autoritaire positie van het bestuur van de vesting heen. Deze ervaart De Kock als autoritair en ondemocratisch. Vanuit zijn levensvisie gaat hij strijden voor meer rechtvaardigheid. Dit wordt gevoed omdat hij als advocaat, bankier en publicist een belangrijke positie heeft verworven. Gedreven zet hij zich, samen met anderen, in de vesting in voor een radicale omwenteling. Regelmatig reist hij vanuit Heusden naar zijn Leidse revolutionaire vrienden. In 1785 verschijnt mede van zijn hand het ‘Leids ontwerp’. Vast staat dat de Nederlandse democratie in Heusden haar diepe wortels heeft.

Heusden

Het revolutionair manifest vormt de basis voor de verklaring van de Rechten van de Mens. Later wordt De Kock Pensionaris bij Wijk bij Duurstede. Als deze positie door het Spaanse leger wordt ingenomen vlucht de Heusdenaar in 1787 naar Frankrijk. Daar wordt hij op persoonlijk vlak geconfronteerd met het overlijden van zijn echtgenote. Gevoed door ervaringen blijft hij zich inzetten voor meer democratie in de vesting. Volgens zijn opinie moet ook de gewone man inspraak in het openbaar bestuur krijgen. Daarna gaat het in Frankrijk na de revolutie in 1789 verkeerd. Het ideaal voor een nieuwe republiek blijft overeind staan. Dat geldt ook voor de principes van de Heusdenaar: Vrijheid, Gelijkheid het Broederschap. Deze worden door de Franse revolutie gevoed. Toch kiezen daarbij velen voor eigenbelang.

Conflicten

Onderlinge conflicten zijn hiervan het gevolg. Vanaf 1793 breekt in Frankrijk terreur uit. Het is onder andere Robespierre (1758-1794) die een klopjacht opent op hen die tegen sociale verandering zijn. Bij de zoektoccht naar verdachte mensen, komt Heusdenaar De Kock in beeld. Mede door zijn talenkennis wordt hij verdacht een Engelse spion te zijn. Na een kort proces wordt hij begin 1794 naar het schavot gevoerd. De guillotine maakt een eind aan het leven van één van de belangrijkste wedijveraars van vrijheid en democratie in Nederland. Hij zou de bevrijding van Heusden niet meemaken. Inmiddels was Napoleon Bonaparte aan de macht. Hij was zich ervan bewust, dat bij de Vrede van Munster in 1694 de vrijheid van met name de katholieken was verdwenen. Dat betekende, dat er geen sprake was van vrede en tolerantie. Inmiddels hadden de patriotten – gevoed door De Kock- van zich laten horen. Ruim tienduizend patriotten vluchtten naar Frankrijk.

Hop Marjanneke

Door inspiratie van Napoleon werd Zuid Nederland in de winter van 1794, met de patriotten voorop, door de Fransen bevrijd. Omdat de rivieren waren bevroren kon deze oversteek worden gemaakt. De Franse bevrijders waren meer dan welkom. Na hun succesvolle komst gaven de Fransen onder het motto ‘Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap’ de godsdienstvrijheid aan de katholieken terug. De inwoners dansten om de Vrijheidsboom. Bekend hierbij is het liedje ‘Hop Marjanneke stroop in het Kanneke, laat de poppetjes dansen. Eerst was er de prins in het land en nu de kale Fransen.’ De Franse periode is in Heusden onderbelicht. Daarom is het goed, dat de rondleiders van het RBT aandacht besteden aan het gerestaureerde Commiezenhuis en de Visbank uit 1796. Ook het feit, dat Lodewijk Napoleon in 1809 in De Open Hof heeft geslapen, kan niemand ontgaan zijn. Ook dat de toren van de Hervormde Kerk werd afgeknot en als onderdeel van Chappe als seinpost gebruikt. Jammer is het, dat De Kock dit niet meer heeft kunnen meemaken. Als herinnering zou op de nieuw in te richten Vismarkt een Vrijheidsboom niet misstaan.