De Heusdense Jolanda Verhagen is in de ban van historie van de vesting Heusden. Als bevlogen stadsgids maakt ze bezoekers aan de vesting daar deelgenot van. Voor haar is ‘De Bromsluis in Heusden’ het mooiste plekje.

Door Hans van den Eeden

Toen de prijsvraag ‘Wat is het mooiste plekje van Heusden’ onlangs werd uitgeschreven moest Jolanda Verhagen diep nadenken. “Het mooiste plekje in Heusden is moeilijk te verzinnen. Alles is mooi. Waar moet ik beginnen? De molens, de Vismarkt, het Gouverneurshuis, of de vestingwallen?” Na lang nadenken koos ze voor De Bromsluis ofwel de ‘natte sortie’. Vaststaat dat veel vestingbewoners dit ‘verborgen plekje’ niet kennen. Om deze intieme overdekte Bromsluis te begrijpen is een stap naar het verleden noodzakelijk. In de stadswallen bevinden zich gangen. Verwijzend naar de Franse periode worden deze ook wel ‘sorties’ genoemd. Bijzonder is een bezoek aan de Bromsluis, die langs een smal pad nabij het Noorderbolwerk bereikbaar is. In 1989 is deze Bromsluis gerestaureerd. Tijdens de rondleiding door Heusden neemt Jolanda de bezoekers mee naar deze bijzondere locatie. Via een tunneltje is een ravelijn te zien. Altijd goed voor een fotomoment. Daar informeert ze de ‘gasten aan Heusden’ over een bijzonder detail.

Doorwaadbare plaats

Ondanks de diepte van de stadsgracht was er een geheime doorwaadbare plaats naar het eilandje ofwel het ravelijn. In geval van nood konden de verdedigers de sortie met een hekwerk blokkeren. Met een beetje fantasie kan de bezoeker een indruk krijgen hoe de soldaten met de wal als dekking beschoten werden. Tussen 1579 en 1581 werden deze vestingwerken onder leiding van fortificatie meester Jacob Kemp aangelegd. Rond 1630 werden de bastions uitgebreid en verbeterd. Heusden is een van de elf vestingsteden van de Zuiderwaterlinie. De vestingstad ontstond rondom een van de oudste waterburchten van Noordwest-Europa. Strategisch gelegen aan de Maas, was de vesting een belangrijke schakel tussen natuurgebied De Biesbosch en ’s-Hertogenbosch. Als een van de eerste Hollandse steden kreeg Heusden een stadsmuur. Tijdens de rondleidingen van Jolanda Verhagen en haar collega’s wordt altijd stilgestaan bij de restauratie van Heusden. Immers, de stad en de vestingwerken ondergingen in 1968 onder leiding van de 28-jarige burgemeester Gerard Scholten een grondige restauratie. De Kaart van Blaeu was de basis voor het herstel van dit erfgoed.

Europa Nostra prijs

Heusden ontving in 1980 de hoogste Europese restauratieprijs: Europa Nostra. In 2014 is de Bromsluis volledig gerestaureerd. Als men hoog op de wallen staat heeft de bezoeker een goed overzicht over de vestingwerken Zo wordt de doorlopende beschermingswal, die het meest ver is gelegen ook wel in het Frans ‘enveloppe’ genoemd. Nadat de vestingwerken hun functie had verloren, werd in 1821 besloten om de vesting te ontmantelen.Voor een goed inzicht is het noodzakekijk om een relatie te leggen tot de recente geschiedenis van de Bromsluis. Na de Tweede Wereldoorlog was de vesting volledig vervallen. Door de vraag naar meer woningen werden op ‘lege plekken’ huizen gebouwd. Zo kwam ook de omgeving van de Bromsluis voor huizenbouw, compleet met straatnaam, in beeld. “De naam is afgeleid van een nabij gelegen afwatering onder de vestingwallen door. De Demer, van oorsprong stadsgracht, verbond de Maas om de stad heen, met de vestinggracht. Door een slim systeem van sluizen, die bij eb en vloed op tijd werden gesloten of geopend, spoelde de Demer enkele keren per dag door.

Bromsluis geliefde plaats

”Wellicht dat geluid van ‘brommend’ water onder de gewelfachtige overkluizing tot de naam Bromsluis heeft geïnspireerd in de volksmond”, aldus Will Dijkstra en Joost Nijssen, in het boek ‘Over straatnamen in Heusden’. Bijzonder aan de Bromsluis is, dat het een mooie plaats is om een hengel uit te gooien en een visje te vangen. Tevens is het een geliefde plaats voor bruidsparen om mooie foto’s te maken. Tot recent werden de schapen en hun lammeren per ponton naar het Ravelijn gevaren. Dit om op natuurlijke wijze het gras te begrazen. Dat ging jaren goed tot enkele schapen ‘van boord’ vielen en verdronken. Wie vanuit het centrum van de vesting naar de Bromsluis wandelt wordt verrast door ‘twee werelden’. Vanaf de drukke Vismarkt kan via het Burchtplein en het Kasteelterrein de ‘groene’ Bromsluis worden bereikt. “Met name de luchten en de perspectieven zijn op deze plek meer dan bijzonder.” De Bromsluis is een intieme plaats voor bezinning, zelfreflectie en het schrijven van mooie gedichten.