Heusden is omgeven door ongeveer zes kilometer vestingwallen en ravelijnen. De wallen maken een belangrijk deel uit van de vestingwerken. Bijzonder zijn de vele planten en kruiden die op de wallen te vinden zijn.

Door Hans van den Eeden

De wallen zijn in opdracht van Willem van Oranje in de zestiende eeuw aangelegd. In 1821 verloor Heusden haar status als vesting. Daarna kregen de wallen de functie van agrarisch gebied en volkstuin. Veel stadsboeren maakten daar gebruik van. Ook veel Heusdenaren genoten op deze ‘ingezakte wallen’ van hun volkstuin. In het kader van de restauratie in de jaren zeventig verhuisden de volkstuinen naar Oudheusden. De huidige vestingwallen zijn gereconstrueerd volgens de kaart van de cartograaf Joan Blaeu uit 1649.

Wilde planten

Op de Heusdense wallen groeien ruim driehonderd wilde plantensoorten. “Het is een uitdaging om deze in kaart te brengen en de ontwikkeling hiervan te volgen. In de loop van de jaren is de variatie enorm toegenomen. Ieder jaargetijde heeft zo zijn eigen temperament.” Dit is de opvatting van Plantenwerkgroep van het IVN De Waerdman. Regelmatig zoeken de leden in de regio natuurgebieden en bijzondere locaties op. Nico en Marianne Noordermeer nemen deel aan een ‘Wallentocht’. Vanaf de Wijkse Poort wandelen we langs de onderkant van de wallen, met zicht op de jachthaven richting Stadshaven. Snel ontstaat opwinding over de variatie van herkenbare grassen en wilde planten. We leren over de gele lis, het boerenwormkruid, valeriaan en het kruipertje. Sommige planten zijn eetbaar. Het koninginnekruid en de grote valeriaan vallen op. In de jaren tachtig hadden de wallen een grote aantrekkingskracht op met name vrouwen uit andere culturen. In kleine groepjes liepen zij vanuit Oudheusden gewapend met een schopje en een tas naar de wallen. Daar werden herkenbare planten uit de aarde geschept. Daarna werden ze in de maaltijden verwerkt.

Warkruid

“Kijk, dit is warkruid, ofwel duivelsnaaigaren en het heeft geen wortels en blad. Het voelt rubberachtig aan”, aldus Nico Noordermeer. Van echtgenote Marianne leren we, dat koningsklaver drie blaadjes telt. Ook blijkt, dat sommige benamingen van planten relaties met dieren hebben. Voorbeelden de ooievaarsbek, leeuwenbek, wolfspoten, keverkeskruid de paardenbloem, varkensgras en biggenkruid. “We zijn al geruime tijd bezig om wilde planten, ook met Latijnse namen, in kaart te brengen. Dat doen we bij verschillende natuurgebieden in De Langstraat. Het is een passie die ons niet meer loslaat”. Als aan de waterkant Nico een bijzondere plant ontdekt is er geen houden meer aan. Gewapend met zijn I-phone doet hij zijn best om meer informatie te krijgen. Kortom: de variatie aan plantensoorten op de wallen is groot.

Vegetatie

De kwaliteit van de grondsoorten, die gebruikt zijn om de wallen in de jaren zeventig op te werpen, hebben grote invloed op de vegetatie. De begroeiing op plaatsen waar zware klei is gebruikt is uitbundiger. Uit onderzoek van het Ministerie van Landbouw blijkt, dat het aanwezige liesgras de Tachtigjarige Oorlog overleefde. Bijzonder is de groei van de wettelijk beschermde vogelmelk. Ook het opkomen van de gegroefde veldsla is zeldzaam. Op de wallen komen we ook kaasjeskruid, knotter, boterbloem en de scherpe boterbloem tegen. In het voorjaar zijn bekende bloemen, zoals het jacobskruiskruid en de berenklauw royaal uitbundig vertegenwoordigd. De stadswallen hadden aanvankelijk een functie als militair verdedigingswerk. Hierbij was het belangrijk, dat de verdedigers over het voorterrein vrij uitzicht hadden. Om de oevers van de gracht te beschermen werden verschillende planten gekoesterd. Het ging hierbij om het lies- en rietgras, gele lis, zeggesoorten en de grote egelskop.

Linden

Bij de restauratie volgde beplanting van linden op de wallen. Deze houtsoort leent zich net als iepen uitstekend voor het maken van geweerkolven en wagenwielen. Ook werden verschillende planten gekoesterd. Een wandeling rond de Heusdense wallen duurt gemiddeld 45 minuten. Een mooie gelegenheid om te genieten en frisse lucht in te ademen. Door de benaming’ Wallepoepersland’ krijgen de wallen tijdens carnaval een bijzonder accent.