Heusden heeft een boeiende geschiedenis. Vrijwel onbekend is, dat aan het einde van de 18de eeuw verschillende vrijmetselaars loges in de vesting actief waren. Met een reflex vanuit het verleden is de naam loge ‘La Concorde’ uit Vught nog met Heusden verbonden.

Door Hans van den Eeden

Vrijmetselarij is geen genootschap dat aan de weg timmert. Anno 2026 zijn tal van loges over het hele land actief. De Vrijmetselarij is spiritueel en kent veel rituelen. Verder is de Vrijmetselarij vrijzinnig van aard en verwerpt iedere vorm van dogmatisme. Respect en verdraagzaamheid zijn hierbij sleutelwoorden. De Vrijmetselarij is omstreeks 1717 in Londen ontstaan. Aan het einde van de 18de eeuw heeft het in Heusden-vesting wortel geschoten. Uit onderzoek blijkt, dat in de periode tussen 1778-1792 in Heusden meerdere vrijmetselaars loges actief waren. Het was ook de periode van een sociale omwenteling. Hierbij waren ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ sleutelwoorden. Vast staat, dat de vrijmetselarij weerklank vond bij zowel patriottische als oranje gezinde inwoners. De Vrijmetselarij was een genootschap waar ‘vrije burgers’ bijeen kwamen. Verschillende inzichten waren vaak aanleiding tot debat. Dit gebeurde met respect en verdraagzaamheid. Hierbij werd discussie tussen de patriotten en prinsgezinden niet vermeden. De uitstraling vanuit Heusden over Nederland was groot. In Heusden is deze strijd van de patriotten niet onopgemerkt voorbij gegaan. Aanleiding voor de strijd was de achterstelling van Zuid-Nederland. De autoritaire regeerstijl van Stadhouder Willem V riep onder andere in Heusden veel weerstand op.

Elite

Begin 1787 bereikte dit een hoogtepunt, toen de patriotten de macht van prinsgezinden overnamen. Kortom: het was in Heusden een turbulent jaar. Dit was ook het jaar van de oprichting van twee Heusdense loges. Zij kregen de namen: ‘L’Imperceptible’ en ‘Die Biedertreu’. In de loges kwam de ‘elite van Heusden’ bijeen. De eerste loge in Heusden was ‘La Concorde’. Dit was een ambulante loge met als hoofdlocatie Heusden. Plaats van samenkomst was ‘Het Hof van Holland’, het huidige Open Hof aan de Breestraat 10. Op 1 april 1800 werden de ‘lichten in Heusden gedoofd’. Vanaf 1982 is deze loge met de naam ‘La Concorde’ in Vught weer actief. Een penning met het wapen van het rad van Heusden herinnert aan de geschiedenis hiervan. Uit de ledenlijst uit 1778 blijkt dat enkele officieren lid waren. De Heusdense loge vervulde een belangrijke rol in de republiek. Zo was deze loge betrokken bij de oprichting van minstens negen andere loges tussen 1757 en 1795. De loge ‘La Concorde’ vergaderde iedere eerste week van de maand.

Loge La Concorde uit Heusden.

De Kock

Een belangrijk lid was advocaat Conradus de Kock (1756-1794). In Heusden was De Kock van 1779 tot 1785 voorzitter van de loge ‘L’Imperceptible’ (‘de onwaarneembare’). Zijn grootste bekendheid heeft De Kock te danken aan zijn patriottische activiteiten. Van zijn hand verschenen verschillende opinie artikelen in het patriottische weekblad ‘De Politieke Kruyer’. Een opponent van De Cock met geheel andere inzichten was Johannes Augustus Gerlach (1790-1881). Hij was militair commandant van Heusden. Uit de ledenlijst blijkt, dat de loges veel leden hadden met een bestuurlijke en militaire achtergrond. Dat betekende dat in de praktijk de loges een netwerk van de ‘elite van Heusden’ vormden. Tevens waren de loges in Heusden een ontmoetingsplaats van personen met bestuurlijke functies. De ‘broeders’ kwamen iedere tweede woensdag van de maand om 5 uur bijeen. De loge was gevestigd ‘agter de Groote Kerk van Heusden’. Uit de ledenlijsten van de samenstelling van de loge tussen 1779 en 1786 blijkt dat er sprake was van grote ledenwisseling. Dat kan verklaard worden door verschillende inzichten. Ook hadden verschillende leden een militaire achtergrond. Doordat hun legeronderdeel werd verplaatst waren zij gedwongen om de loge te verlaten. Naast broederschap waren er ook tegenstellingen. Zo was er sprake in 1783 van verschil in opvattingen tussen orangist Johan Gerlach en zijn tegenspeler de patriot Conradus De Kock. Deze politieke strijd betekende niet het einde van de loges in Heusden. Zo werd in mei in 1788 de nieuwe loge door officieren ‘Die Biedertreu’ opgericht. De tegenstellingen escaleerden. Het gevolg was dat De Kock naar Frankrijk uitweek. Daar roerde hij zich stevig. Uiteindelijk stierf hij als enige Nederlander en Heusdenaar in 1794 in Frankrijk onder het schavot.

Met dank aan: Joost Rosendaal en Loge Vrijmetselaars Nederland.